මෙම ලිපිය “The Singer Owns Nothing: Sri Lanka’s Copyright Act and the Logic of Capitalist Property in Art” යන හිසින් theSocialist.lk හි ඉංග්රීසි බසින් 2026 අගෝස්තු 11 දින පළවූ අතර එය නැවත themorning.lk හා එම පුවත්පතේ 2026 අගෝස්තු 17 දින පළ විය.
සංජය ජයසේකර විසිනි.
කර්තෘභාග/රාජ්යභාග (royalties) සහ ප්රකාශන අයිතිය (copyright) සම්බන්ධයෙන් ශ්රී ලංකාවේ ගායකයන්, ගී පද රචකයන් සහ තනු නිර්මාණකරුවන් අතර දැනට පවතින ගැටුම පුද්ගලික ආරවුලක් හෝ ව්යවස්ථාදායකයේ අතපසුවීමක් නොවේ. එය සංගීත කර්මාන්තය, ධනපති දේපළ සබඳතාවල ලඝු කළ නොහැකි තර්කනය සමග ගැටීමකි — තවද 2003 අංක 36 දරන බුද්ධිමය දේපළ පනත (Intellectual Property Act No. 36 of 2003) මගින් එම තර්කනය අතිශය පැහැදිලි ලෙස එළිදරව් කරයි.
සංගීත කෘතියක “කර්තෘ” (author) යනු එය නිර්මාණය කළ කායික පුද්ගලයා — එනම් තනුවේ නිර්මාණකරු සහ ගී පද රචකයා — ලෙස පනත මගින් අර්ථ දක්වයි. ආර්ථික අයිතිවාසිකම් හිමිවන්නේ කර්තෘට ය: එනම් කෘතිය ප්රතිනිෂ්පාදනය කිරීමට, අනුවර්තනය කිරීමට, බෙදා හැරීමට, ඉදිරිපත් කිරීමට, විකාශනය කිරීමට සහ වාණිජමය වශයෙන් ප්රයෝජනයට ගැනීමට ඇති පරම අයිතියයි. ගෞරවයට හෝ කීර්තියට හානි වන පරිදි විකෘති කිරීමට හෝ වෙනස් කිරීමට එරෙහි වීමේ අයිතිය සහ නම සඳහන් කිරීමේ අයිතිය වැනි සදාචාරමය අයිතිවාසිකම් (moral rights) ද හිමිවන්නේ කර්තෘට ය.
ගායකයා කර්තෘ නොවේ. ගායකයා යනු “සම්බන්ධිත අයිතිවාසිකම්” (Related Rights) පිළිබඳ වෙනම පරිච්ඡේදයකට පහත හෙළන ලද “ඉදිරිපත් කරන්නන්” (performer). 17 වැනි වගන්තිය යටතේ, මාධ්යයක ස්ථාවර කර නොමැති (unfixed) ඉදිරිපත් කිරීමක් විකාශනය කිරීම සහ එසේ ස්ථාවර කිරීම සම්බන්ධයෙන් ඉදිරිපත් කරන්නාට ඇත්තේ සීමිත පරම අයිතිවාසිකම් ප්රමාණයකි. නමුත් 17(2) වගන්තිය මගින් ඒවා පවා අහෝසි කර දමයි: එනම් ගායකයා විසින් සිය ගායනය පටිගත කිරීමකට ඇතුළත් කිරීමට අවසර දුන් පසු, එම පරම අයිතිවාසිකම් අහෝසි වී යයි. ගායකයාට ඉතිරිවන එකම හිමිකම වන්නේ 19 වැනි වගන්තියයි — එනම් එම පටිගත කිරීම විකාශනය කරන සෑම විටම හෝ ප්රසිද්ධියේ ගායනා කරන සෑම විටම නිෂ්පාදකයා සමග බෙදා ගන්නා “එක් සාධාරණීය පාරිශ්රමික ගෙවීමක්” (a single equitable remuneration) සඳහා වන අයිතියයි. සදාචාරමය අයිතියක් නැත. කර්තෘ හිමිකමක් නැත. නිමි භාණ්ඩයේ අයිතියක් නැත.
ගීතයට පණ දුන් කටහඬට කිසිදු හිමිකමක් නැත. නීතියට දේපළ ලෙස ග්රහණය කරගත හැක්කේ කඩදාසියක සටහන් වූ දේ — එනම් ස්වර සංකේත (notation) සහ වචන පමණි. ගායනය තුළ අන්තර්ගත වන දේ — එනම් නාද ගුණය (timbre), ප්රේසිං (phrasing), හුස්ම ගැනීම, සහ පිටුවක ඇති සලකුණු සංගීතය බවට පත් කරන අර්ථනිරූපණ බුද්ධිය (interpretative intelligence) — නීතිමය අර්ථයෙන් “නිර්මාණාත්මක” ලෙස පිළිගනු නොලැබේ. එය අන් සතු දේපළ වෙනුවෙන් වැය කරන ලද ශ්රමයයි.
ධනපති නීතියේ නිවැරදි තර්කනය මෙයයි. මෙය නිවැරදි කරන තෙක් බලා සිටින වැරැද්දක් නොවේ. ධනපති දේපළ නීතිය මගින් කළ යුතු දේ නීතිය ඉටු කරයි: එනම් සමූහික කලාත්මක සමස්තයක්, පැවරිය හැකි සහ වෙළඳාම් කළ හැකි අයිතිවාසිකම් ඒකක බවට වෙන් කර දැක්වීමයි. තනු නිර්මාණකරුට සහ ගී පද රචකයාට තනුව සහ වචන අයිති වේ. ඒවා වෙන වෙනම විකිණීමට ඔවුන්ට පුළුවන. වෙනත් ගායකයන් ඒවා ගායනා කරනු ඇත. ගී පද අලුත් තනුවකට යෙදිය හැක. තනුව වෙනස් වචන සමග ගැලපිය හැක. අන්තර්ගත නිර්මාණකරුවන් (content creators) අලුත් කෘති ජනනය කිරීම සඳහා මේ දෙකම කෘත්රිම බුද්ධියට (artificial intelligence) ඇතුළත් කරනු ඇත. ගීතයට මුලින්ම පණ දුන් ගායකයාට ඊට විරුද්ධ වීමට නීතිමය පදනමක් නැත, මන්ද ගායකයාට කිසිවක් අයිති නැති බැවිනි.
මෙතැනදී මාක්ස්වාදීන් හරියටම නිශ්චිත විය යුතුය. පවතින සංස්කෘතික ද්රව්ය නැවත එකතු කිරීම, තත්කාලීනව නිර්මාණය කිරීම (improvisation) සහ නොනවත්වා රූපාන්තරණය කිරීම — එනම් වෙනත් කටහඬකින් ගීතයක් ගැයීම, අලුත් තනුවකට ගී පද අනුවර්තනය කිරීම, තනුවක් අලුත් වචන සමග ප්රතිසංකල්පනය කිරීම — යනු සෑම විටම කලාව වර්ධනය වූ ආකාරයයි. මේවා නීතියෙන් සීමා කළ යුතු උල්ලංඝනය කිරීම් නොවේ. ඒවා සංගීතය පණ ලබන ක්රියාවලීන් ය. මාක්ස්වාදීහු මෙයට විරුද්ධ නොවෙති. මුල් නිර්මාණකරුගේ කෘතියක් වෙනස් කළ නොහැකි ලෙස ඝනීභූත කරගැනීමේ “සදාචාරමය අයිතිය” (moral right) අපි ආරක්ෂා නොකරමු. එම සදාචාරමය අයිතිය ද ධනපති නීතිමය සංකල්පයකි. ඛේදවාචකය වන්නේ ගීත නැවත ප්රතිසංකල්පනය කිරීමට හැකිවීම නොව, ධනපති ක්රමය යටතේ, එම ප්රතිසංකල්පනය කිරීම අයිතිය අහිමි කිරීමේ (dispossession) ස්වරූපයක් ගැනීමයි. එහිදී නීතිය මගින් එම සැකසුම පවිත්ර කිරීම කරන අතරතුර, එක් කලාකරුවන් කණ්ඩායමක් තවත් කලාකරුවන් කණ්ඩායමකගේ ශ්රමයෙන් ලාභ ලබයි.
ට්රොට්ස්කි, සාහිත්යය සහ විප්ලවය- 1924 (Literature and Revolution – 1924) කෘතියෙහි, පන්ති සමාජය යටතේ කලාවේ මූලික පරස්පර විරෝධය ග්රහණය කරගත්තේය. ධනපති ක්රමය යටතේ කලාව “පාලක පන්තීන්ගේ සමෘද්ධිය සහ විවේකය තුළ විකසිත වූ අතර, ඔවුන්ගේ පුද්ගලික දේපල හිමිකම යටතේ පැවති” බව ඔහු නිරීක්ෂණය කළේය. අවසාන විග්රහයේදී කලාකරුවා ධනපති පන්තිය මත යැපෙන්නෙකු විය — එසේ වුවද විප්ලවයේ පොරව විසින් පැරණි මුක්කු කපා දැමූ විට, “සමාජ සබඳතාවලට බාධාවක් නොකරන තාක් දුරට අස්පර්ශනීය තරම් වූ (කලාත්මක නිර්මානයේ) හිමිකාරීත්වයේ මූලාංගය, එහි සියලු අමු රළු ස්වභාවයෙන්ම එළිදරව් විය.” ලේඛකයා සහ චිත්ර ශිල්පියා සම්බන්ධයෙන් ට්රොට්ස්කි විස්තර කළ දේ සංගීතඥයාට ඒ හා සමානව අදාළ වේ. කලාකරුවාගේ මතුපිටින් පෙනෙන්නට ඇති ස්වාධීනත්වය යනු වෙළඳපොළ මගින් පවත්වාගෙන යනු ලබන මායාවකි. වෙළඳපොළ වෙනස් වන විට, එම මායාව බිඳ වැටෙන අතර, ඉතිරි වන්නේ දේපළ පිළිබඳ කටුක සත්යය පමණි.
ශ්රී ලාංකික බුද්ධිමය දේපළ පනත මගින් සිදු කරන්නේ මෙම යැපීම නීතිමය නිවැරදිභාවයෙන් යුතුව සංගෘහිත කිරීම පමණි. තනු නිර්මාණකරුට සහ ගී පද රචකයාට තමන්ගේ අයිතිය සුරක්ෂිත යැයි හැඟී යා හැක — නමුත් ඔවුන් ද වෙළඳපොළ, ප්රකාශකයන්, ඔන්ලයින් වේදිකා (streaming platforms) සහ තාවකාලිකව ඔවුන්ට වාසි සලසන දේපළ පාලන තන්ත්රය මතම යැපෙන්නෝ වෙති. ගායකයා සිටින්නේ අයිතිය අහිමි කිරීමේ දාමයේ තවත් අඩියක් පහළිනි. නමුත් ගැටලුව වන්නේ එම දාමයම ය.
“සංස්කෘතිය පෝෂණය වන්නේ ආර්ථික විද්යාවේ සාරයෙන් වන අතර, සංස්කෘතිය වර්ධනය වීමට, විකසිත වීමට සහ සූක්ෂ්ම වීමට භෞතික අතිරික්තයක් අවශ්ය වේ” යි ට්රොට්ස්කි අවධාරණය කළේය. “කලාවට සුඛෝපභෝගය මෙන්ම සමෘද්ධිය පවා අවශ්ය වේ.” ධනපති ක්රමය යටතේ, එම සමෘද්ධිය පෞද්ගලික සමුච්ඡයනය (එකතු කිරීම-private accumulation) වෙත යොමු කෙරේ. කලාකරුවන්ට බියෙන් තොරව සහයෝගයෙන් කටයුතු කිරීමට ඉඩ සලසන භෞතික සුරක්ෂිතභාවය ඔවුන්ට අහිමි කර ඇති අතර, ඒ වෙනුවට එකිනෙකා අතර සටන් කිරීම සඳහා දේපළ අයිතිවාසිකම් ලබා දී ඇත. ගී පද රචකයා තනු නිර්මාණකරුට එරෙහිව නඩු පවරයි. ගායකයා දෙදෙනාටම එරෙහිව නඩු පවරයි. තැටි ලේබලය දරන ප්රකාශකයා (record label) එහි කොටස ගනී. ඔන්ලයින් වේදිකාව (streaming platform) ඉතිරි සියල්ල ගනී. පද්ධතිය විසින් ඔවුන්ට බලකරන බැවින් සෑම කෙනෙකුම අන් සෑම කෙනෙකු සමගම සටන් කරති. පූර්වයෙන් සහයෝගිතාකරුවන් වූවෝ ප්රතිමල්ලවයන් බවට පත්වෙති. කලාව නඩු පැවරිය යුතු වත්කමක් බවට පත්වේ.
සමාජවාදී සමාජයක් විසින් මෙම මුළු රාමුවම අහෝසි කරයි. කලාව තුළ ධනපති දේපළ සබඳතා පෙරළා දැමීම මගින්, කලාකරුවන් එකිනෙකාට එරෙහිව තබන වෙළදපොළ භාණ්ඩ බවට පත් කිරීම (commodification) සහ සංස්කෘතිය නැවත සකස් කරන සහ නැවත පරිකල්පනය කරන ආකාරය සීමා කරන හිමිකම කියාපෑම යන දෙකම තුරන් කරයි. සමාජවාදී රාජ්යය විසින් මහජන ප්රතිපාදන සහ ප්රජාතන්ත්රවාදී සැලසුම්කරණය හරහා සියලු සංස්කෘතික සේවකයන්ගේ — තනු නිර්මාණකරුවන්, ගී පද රචකයන්, ගායකයන්, වාදකයින්, ශබ්ද ඉංජිනේරුවන් — භෞතික සුරක්ෂිතභාවය තහවුරු කරයි. පැවැත්ම පිළිබඳ බියෙන් නිදහස් වන කලාකරුවාට කර්තෘ භාග(royalties) වෙනුවෙන් තවත් කෙනෙකුට එරෙහිව නඩු පැවරීමට අවශ්ය නොවේ. තනුව සහ පද රචනය පිළිබඳ දේපළ හිමිකම්වලින් නිදහස් වන කලාකරුවෙකුට, වෙනත් කෙනෙකු කෘතියක් නැවත අර්ථ නිරූපණය කිරීමෙන්, අනුවර්තනය කිරීමෙන් හෝ රූපාන්තරණය කිරීමෙන් වැළැක්විය නොහැක. කෘත්රිම බුද්ධිය (AI) ඇතුළු තාක්ෂණය, අන් අයගේ ලාභය සඳහා ඇතැමුන්ගේ අයිතීන් අහිමි කිරීමේ ආයුධයක් නොව, සියලු දෙනාගේ නිර්මාණාත්මක විමුක්තියේ මෙවලමක් බවට පත්වේ. වෙළඳපොළේ ඒකාධිපතිත්වයෙන් නිදහස් වූ නිර්මාණාත්මක ශක්තීන්, මිනිස් ජීවිතය පෝෂණය කිරීම දෙසට යොමු කෙරේ.
ශ්රී ලංකාවේ සංගීත කර්මාන්තයේ අර්බුදය යනු වඩා හොඳ කර්තෘභාග සූත්රයක් (royalty formula) අවශ්ය කරන නීතිමය ප්රශ්නයක් නොවේ. එය පන්තිමය ප්රශ්නයකි. කම්කරු පන්තිය සටන භාරගත යුතුය — එනම් පවතින දේපළ තන්ත්රය යටතේ ගායකයන් සහ ගී පද රචකයන් අතර තීන්දු දීමට නොව, එම පාලන තන්ත්රය සම්පූර්ණයෙන්ම පෙරළා දැමීමට ය. පෞද්ගලික ගිජුකම නොව, මිනිස් අවශ්යතාවය නැමැති පදනම මත පමණක්, අයිතිකරුවන්ගෙන් තොරව සහ වැට කඩුලු වලින් තොරව, නිදහස්ව, සමූහිකව කලාව සැබවින්ම විකසිත විය හැක.
