කෙවින් රීඩ් විසිනි.
මෙහි පළවන්නේ ලෝක සමාජවාදී වෙබ් අඩවියේ (WSWS) 2026 මැයි 13 දින “Trump threatens Iran will be “decimated” if it does not accept US dictated deal” යන හිසින් පළවූ කෙවින් රීඩ් විසින් ලියන ලද ලිපියෙ සිංහල පරිවර්තනය යි.
අප්රේල් 8 වැනිදා නිවේදනය කරන ලද ඇමරිකානු සටන්විරාමය බොහෝ දුරට අවසන් වී ඇති පසුබිමක, ටෙහෙරානයට එරෙහිව නැවතත් මිලිටරි ප්රහාර එල්ල කරන බවට ජනාධිපති ට්රම්ප් සිදු කරන තර්ජන දැඩි කිරීමත් සමඟම ඉරානය සමඟ පවතින ගැටුම තීව්ර වෙමින් පවතී.
සඳුදා දින, ඇමරිකානු යෝජනාවට ඉරානය ලබා දුන් නවතම පිළිතුර “සම්පූර්ණයෙන්ම පිළිගත නොහැකි” බව පවසමින් ට්රම්ප් එය ප්රතික්ෂේප කළේය. ඔහු එය “කුණු කැබැල්ලක්” ලෙස හැඳින්වූ අතර, තමන් “එය කියවා අවසන් කළේවත් නැති” බව ද ප්රකාශ කළේය. ඇමරිකාව විසින් ඉරාන මිලිටරි ඉලක්ක වෙත ප්රහාර එල්ල කිරීමත් සමඟ පසුගිය සතියේදී ප්රායෝගිකව අවසන් වූ එම සටන්විරාමය, මේ වන විට “බරපතළ ලෙස අසාධ්ය තත්ත්වයක” පවතින බව ඔහු පැවසීය.
අඟහරුවාදා දින චීනය බලා පිටත්ව යාමට පෙර, ඇමරිකාව විසින් ඉරානයට කොන්දේසි නියම කරමින් සිටී යන ස්ථාවරයේ ජනාධිපතිවරයා දිගින් දිගටම පසුවිය. බීජිං සමඟ යුද්ධය පිළිබඳව සාකච්ඡා කරන්නේදැයි විමසූ විට ට්රම්ප් පැවසුවේ, තමන් ජනාධිපති ෂී සමඟ යුද්ධය පිළිබඳව සාකච්ඡා කරන නමුත් වඩාත්ම සාකච්ඡාවට බඳුන් කරන්නේ වෙළඳාම පිළිබඳව බවයි. ඇමරිකාව විසින් එය “ඉතා හොඳින් පාලනය කර” ඇති බැවින්, ඉරානය සැබවින්ම සාකච්ඡාවට බඳුන් වන මාතෘකාවක් නොවන බවද ඔහු වැඩිදුරටත් සඳහන් කළේය.
ඔහු මාධ්යවේදීන්ට පැවසුවේ, “අප ඇති කරගන්නේ හොඳ ගණුදෙනුවක් පමණක් ,” බවයි. ඉන්පසු ඔහු, “එක්කෝ අප ගිවිසුමකට එළඹේවි, නැතහොත් ඔවුන් සුන්නද්දූලි වී යාවි. කෙසේ හෝ වේවා, ජයග්රහණය කරන්නේ අපයි,” යනුවෙන් ප්රකාශ කළේය.
ඇමරිකාව දැනටමත් “ජයග්රහණය කර” ඇති බව සහ ඉරානය සමඟ ඇති කරගන්නා ගිවිසුමක වැදගත්කම ඉතා අඩු බව ට්රම්ප් දිගින් දිගටම අවධාරණය කළේය. ඉරානය “සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ කරන” බවට කළ තර්ජනයට අමතරව, ඇමරිකාවට ළඟදීම “ඉරානයෙන් මතුවන ලොකු එළියක් දෙස බැලීමට” සිදුවනු ඇති බවට මැයි 7 වැනිදා ට්රම්ප් අනතුරු ඇඟවීය. එය න්යෂ්ටික ආයුධ භාවිත කිරීමේ තර්ජනයක් ලෙස බොහෝ දෙනා විසින් පුළුල් ලෙස වටහා ගන්නා ලද ප්රකාශයකි.
රාජ්ය විකාශන ආයතනය සහ අනෙකුත් මාධ්ය ආයතන වාර්තා කර ඇති පරිදි, ඉරානයේ නවතම ස්ථිර කරන ලද ස්ථාවරය වන්නේ ඕනෑම එකඟතාවයකට යුද වන්දි, සම්බාධක ලිහිල් කිරීම, අත්හිටුවා ඇති වත්කම් නිදහස් කිරීම සහ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය කෙරෙහි ඉරානයේ ස්වෛරීභාවය පිළිගැනීම ඇතුළත් විය යුතු බවයි. ඉරාන විදේශ අමාත්යාංශ ප්රකාශක එස්මයිල් බඝේයි පැවසුවේ, ටෙහෙරානය “කිසිදු අසාමාන්ය දෙයක් ඉල්ලා නොසිටින” බවත්, එරට ඉල්ලා සිටින්නේ තමන්ගේ “නීත්යානුකූල අයිතිවාසිකම්” පමණක් බවත්ය.
එමෙන්ම, තමන් සතු සාරවත් කරන ලද යුරේනියම්වලින් කොටසක් දියකර හැරීමට සහ ඉතිරි කොටස විදේශගත කිරීමට ඇති සූදානම ද ඉරාන යෝජනාවට ඇතුළත් වී ඇති බව වාර්තා වේ. කෙසේ වෙතත්, එය වොෂින්ටනයට සම්පූර්ණයෙන්ම යටත් වීමක් බඳු වන කොන්දේසි යටතේ සිදු නොවන බව ද සඳහන් වේ.
මෙහි ඇති ප්රධාන දේශපාලනික කරුණ වන්නේ, ඇමරිකානු අධිරාජ්යවාදය විසින් පනවනු ලබන රාමුව පිළිගැනීම ඉරානය ප්රතික්ෂේප කිරීමයි. ඇමරිකානු අධිරාජ්යවාදය, ඊශ්රායලයේ ද සහය ඇතිව ස්ථාන 13,000කට මිසයිල ප්රහාර එල්ල කිරීම සහ රටේ සමස්ත දේශපාලන නායකත්වය ඝාතනය කිරීම ඇතුළු නීති විරෝධී යුද්ධයක් මෙහෙයවා ඇත.
ධවල මන්දිරය විසින් ඉරානයේ ස්ථාවරය බාධාකාරී එකක් ලෙස හුවා දක්වා තිබුණද, ඕනෑම සාම ගිවිසුමක්, සිදු වූ හානි සඳහා වන්දි ගෙවීමට සහ මූලෝපායික ජල මාර්ගය කෙරෙහි තම ස්වෛරී අයිතීන් පිළිගැනීමට අනිවාර්යයෙන්ම සම්බන්ධ විය යුතු බව ටෙහෙරානය අඛණ්ඩව හා පැහැදිලිව අවධාරණය කර ඇත.
පසුගිය පැය 48 ඇතුළත හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය තුළදී ඉරාන හෝ ඇමරිකානු ප්රහාර හේතුවෙන් නෞකා ගිල්වා දැමූ බවට ප්රසිද්ධියේ තහවුරු කළ වාර්තාවක් නොමැති වුවද, එම ජල මාර්ගය තවදුරටත් යුද්ධයේ ප්රධාන උපායමාර්ගික ගැටුම් මධ්යස්ථානය ලෙස පවතී. ඇමරිකාව නාවික පීඩනය පවත්වා ගනිමින් එම සමුද්ර සන්ධිය යළි විවෘත කිරීමට කටයුතු කරන බව පවසන අතර, ටෙහෙරානය අවධාරණය කරන්නේ එහි ස්වෛරී අයිතිය තමන් සතු බවයි.
ප්රායෝගිකව ගත් කල, මැයි 4 වැනිදා ඇමරිකානු භාණ්ඩාගාර ලේකම් ස්කොට් බෙස්න්ට් කළ ප්රකාශයට පටහැනිව, එම සමුද්ර සන්ධිය වොෂින්ටනයේ “පරම පාලනය” යටතේ පවතින්නේ නැත. දැනට පවතින බාධා කිරීම්, මිලිටරි මුර සංචාර සහ සාකච්ඡා මගින් පෙන්නුම් කරන්නේ මෙම සමුද්ර සන්ධිය ඇමරිකානු පාලනයට නතු නොවුණු, දෙපාර්ශවය අතර මතභේදයට ලක්ව ඇති තීරණාත්මක මුහුදු මාර්ගයක් බවයි.
සමුද්ර සන්ධිය ‘විවෘත කිරීමට’ උදවු වන ලෙස වොෂින්ටනය ප්රසිද්ධියේ චීනයෙන් ඉල්ලා සිටීමෙන් පැහැදිලි වන්නේ, හුදෙක් තම නියෝගයක් මගින් පමණක් එම සමුද්ර සන්ධිය හරහා ගමනාගමනය පාලනය කිරීමට ඇමරිකාවට නොහැකි බව ඔවුන් විවෘතව පිළිගන්නා බවයි. ඉරානයේ ලවාන් (Lavan) දූපතේ පිහිටි පිරිපහදුවකට එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යය රහසිගත ප්රහාරයක් එල්ල කළ බවට අඟහරුවාදා ලැබුණු වාර්තාවලින් පෙනී යන්නේ, මෙම සමුද්ර සන්ධිය සම්බන්ධ ගැටුමට ඇමරිකානු අධිරාජ්යවාදයේ නියෝජිතයන් (proxies) ලෙස කටයුතු කරන කලාපීය පාර්ශවකරුවන් කිහිප දෙනෙකුම සම්බන්ධ වී සිටින බවයි.
අබුඩාබි පාලනය මෙයට සම්බන්ධ බව ප්රසිද්ධියේ පිළිගෙන නොමැති වුවද, වාර්තා වූ එම ප්රහාරය හේතුවෙන් එහි විශාල ගින්නක් හටගෙන ඇති අතර, පිරිපහදුවේ නිෂ්පාදන කටයුතු මාස කිහිපයකට අඩාල වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. සවුදි අරාබිය ද ඉරානයට එරෙහි රහසිගත මෙහෙයුම්වලට සම්බන්ධ වී ඇති බව නිර්නාමික මූලාශ්ර උපුටා දක්වමින් රොයිටර් පුවත් සේවය වාර්තා කළේය. මෙම වාර්තාවලින් තහවුරු වන්නේ, මෙම යුද්ධය ඇමරිකානු රජය විසින් මෙහෙයවනු ලබන, ගල්ෆ් කලාපය පුරා විහිදුණු රාජ්යයන්, නියෝජිත කණ්ඩායම් සහ රහසිගත ක්රියාමාර්ග සහිත ජාලයක් හරහා සිදුකරගෙන යන බවයි.
පෙන්ටගනයේ ප්රධාන අයවැය නිලධාරී ජූල්ස් “ජේ” හර්ස්ට් අඟහරුවාදා දින නීති සම්පාදකයින්ට (කොංග්රස් සභිකයන්ට) පැවසුවේ, “යාවත්කාලීන කරන ලද උපකරණ අලුත්වැඩියාව, ඒවා ප්රතිස්ථාපනය කිරීමේ පිරිවැය සහ සාමාන්ය මෙහෙයුම් පිරිවැය” හේතුවෙන් යුද්ධයේ පිරිවැය දළ වශයෙන් ඩොලර් බිලියන 29 [ශ්රී ලංකා රුපියල් කෝටි 94,000ක් පමණ] දක්වා ඉහළ ගොස් ඇති බවයි.
සති දහයක් පුරා ඇදුණු මෙම යුද්ධයේ සමස්ත පිරිවැය පිළිබඳව නැඟුණු කිසිදු ප්රශ්නයකට පිළිතුරු දීම ප්රතික්ෂේප කරමින්, යුද්ධයේ ඉහළ යන පිරිවැය වසන් කිරීමට යුද ලේකම් පීට් හෙග්සෙත් දරන උත්සාහය, නියෝජිත මන්ත්රී මණ්ඩලය සහ සෙනෙට් සභාවේ විසර්ජන කමිටු හමුවේ හර්ස්ට් ලබා දුන් සාක්ෂියෙන් හෙළි විය. හෙග්සෙත් කොංග්රස් මණ්ඩලය හමුවේ පෙනී සිටියේ 2027 වසර සඳහා දළ වශයෙන් ඩොලර් ට්රිලියන 1.5ක මිලිටරි අයවැයක් ධවල මන්දිරය විසින් ඉල්ලා ඇති පසුබිමක ය.
ඉරාන සෞඛ්ය අමාත්යාංශය වාර්තා කර ඇති පරිදි, සිවිල් වැසියන් 1,700කට වැඩි පිරිසක් ඇතුළුව පුද්ගලයින් 3,468 දෙනෙකු ඉරානය තුළ මියගොස් ඇති අතර 26,500කට අධික පිරිසක් තුවාල ලබා ඇත. ඇමරිකානු පාර්ශවයේ හානිවලට තුවාල ලැබූ සේවා සාමාජිකයින් 200ක් පමණ සහ මියගිය පුද්ගලයින් 13 දෙනෙකු ඇතුළත් වේ.
අඟහරුවාදා දින ටෘත් සෝෂල් (Truth Social) වෙබ් අඩවියේ තැබූ සටහනක, යුද්ධය සම්බන්ධයෙන් මාධ්ය මගින් එල්ල වන විවේචන හෙළා දකිමින් ට්රම්ප් මෙසේ සඳහන් කළේය: “ඉරාන සතුරා අපට එරෙහිව මිලිටරිමය වශයෙන් සාර්ථකව කටයුතු කරන බවට ව්යාජ පුවත් මගින් පවසන විට, එය සැබවින්ම දේශද්රෝහී ක්රියාවකි; මන්ද එය අතිශයින්ම අසත්ය, එමෙන්ම විකාරසහගත ප්රකාශයකි.” රජය විසින් එල්ල කරනු ලබන මෙම ප්රසිද්ධ විවේචන හමුවේ, “ආරක්ෂක” හේතු මත මාධ්ය වරපත්ර අවලංගු කිරීම ඇතුළුව මාධ්යවේදීන්ට පවතින ප්රවේශය සීමා කිරීමට පෙන්ටගනය පියවර ගෙන ඇත.
යුද දෙපාර්තමේන්තුවේ ප්රතිපත්ති මගින් පෙන්ටගන වාර්තාකරුවන් ඉලක්ක කර ඇති අතර, මිලිටරි ප්රකාශන සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, ඒවායේ අන්තර්ගතය සහ තොරතුරු වෙත ඇති ප්රවේශය කෙරෙහි දැඩි පාලනයක් පනවා ඇත. මෙහි අරමුණ වන්නේ යුදකාලීන තත්ත්වයන් යටතේ වාරණය සහ නීතිමය පියවර ගන්නා බවට කරන තර්ජන පුළුල් කරන අතරතුර, එල්ල වන විවේචන නිහඬ කිරීමයි.
ඇමරිකාවට චීනයෙන් කිසිදු උපකාරයක් අවශ්ය නොවන බවට ට්රම්ප් පවසන කරුණ සහ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය යළි විවෘත කිරීමට සහාය වීම සඳහා ඉරානය කෙරෙහි ඇති සිය බලපෑම භාවිතා කරන ලෙස ඇමරිකානු ඉහළ පෙළේ නිලධාරීන් ප්රසිද්ධියේ බීජිං පාලනයෙන් ඉල්ලා සිටීම යන කරුණු අතර තියුණු ගැටුමක් පවතී. ලේකම් බෙස්න්ට් චීනයෙන් ඉල්ලා සිටියේ රාජ්ය තාන්ත්රිකව මේ සඳහා “පෙරට එන” ලෙසයි. එමගින් පැහැදිලි වන්නේ වොෂින්ටනය පිටතට වෙනත් ආකාරයක මවා පෑම් සිදු කළ ද , ඔවුන් සැබවින්ම චීන උදව්ව අපේක්ෂා කරන බවයි.
ලෙබනනය තුළ ඊශ්රායල ප්රහාර අඛණ්ඩව ක්රියාත්මක වූ අතර, ඉකුත් ඉරිදා දකුණු ලෙබනනයේ සෞඛ්ය කමිටු මධ්යස්ථාන ඉලක්ක කර එල්ල වූ ප්රහාරවලින් පරිපූරක වෛද්යවරුන් දෙදෙනෙකු ජීවිතක්ෂයට පත්විය. ගාසා ජන සංහාරය පුරාවටම සියොන්වාදී පාලනයේ උපායමාර්ගික අරමුණක් වූ වෛද්ය සේවකයින් ඝාතනය කිරීමේ ක්රියාවලිය, ලෙබනන මෙහෙයුමේ පවතින සාපරාධී ස්වභාවය මගින් මැනවින් හෙළිදරව් කරයි.
(අවධාරණය පරිවර්තනයෙදී එක් කර ඇත.)
